Śladami Polskiej secesji – wstęp do cyklu

Zapraszam was serdecznie na nowy cykl na temat architektury secesyjnej w Polsce, który będzie obejmować kilka wybranych miast. Już teraz pragnę podziękować za współpracę Katarzynie Starzyńskiej i Ewelinie Strzępek. Myślę, że przedstawione przez nie materiały nie zawiodą nikogo.

W plastyce i architekturze europejskiej na przełomie XIX i XX wieku (w latach 1890 – 1914) panował kierunek „wyróżniający się miękkością fantazyjnego układu linii, finezyjnym zestawem barw, stylizacją, szczególnie roślin”1. Okres ten został nazwany secesją, a sam termin powstał z łacińskiego secessio – odcięcie się, bowiem twórców młodego pokolenia jednoczyło wówczas dojmujące pragnienie odrzucenia tradycyjnych postaw i norm, stworzenie nowej sztuki, odpowiadającej potrzebom współczesności. Napis na frontonie wiedeńskiego pawilonu Secesji bardzo dobrze oddaje załażenia leżące u podstaw tego nurtu: „Der Zeit ihre Kunst, der Kunst Freiheit” („Każdej epoce jej sztuka, sztuce – wolność”).

Styl secesyjny zakorzenił się w wielu dziedzinach sztuki ze względu na próby tworzenia tak zwanego całościowego dzieła sztuki (niem. Gesamtkunstwerk), stąd widoczna jest bardzo silna więź integrująca malarstwo, architekturę i rzeźbę. Secesja negowała i przekraczała tradycyjne podziały na poszczególne dyscypliny plastyczne (nie tylko w teorii). Nie sposób zatem przy omawianiu niektórych dzieł architektonicznych pominąć osiągnięcia malarskie czy rzeźbiarskie, a ponadto winno się doszukiwać detali, ornamentów świadczących o niezwykłym rzemiośle artysty tego czasu i nie raz zaskakującej wizji architekta. Za sprawą Henriego van de Velde, belgijskiego architekta, projektanta mebli i wnętrz, wyodrębniła się także nowa dziedzina sztuki: architektura wnętrz, będąca wynikiem owego harmonijnego łączenia wszystkich gałęzi warsztatu artystycznego.

Omówienie podstawowych cech secesji na podstawie malarstwa i architektury daje możliwość pokazania pełnego spektrum problematyki estetycznej i formalnej tego okresu. Przywołując we wstępie przykłady europejskie, prace Alfonsa Muchy czy wnętrza Viktora Horty, postawię je jako wzór do syntetycznej analizy cech charakterystycznych. Wszelkie postawy, poglądy secesyjne wykrystalizowane na przełomie wieków bardzo mocno związane były z życiem kulturalnym Hiszpanii, Francji, Belgii, Niemiec, Austrii. Tak jak architektura europejska była wzorem do kształtowania się architektury polskiej, tak owo zestawienie niech posłuży jako punkt wyjścia do omówienia zjawisk artystycznych w Polsce. Kształtowanie miękkiej falistej linii dotyczyło nie tylko samej bryły, ale wspomnianego już detalu. Dominowały formy asymetryczne i dynamiczne. Pojawiały się stylizowane motywy roślinne, ornamentyka sięgająca do świata przyrody, ale także znana nam z innych przykładów ornamentyka geometryczna czy linearna. Dlatego historycy sztuki wielokrotnie podkreślali symboliczne i ekspresywne znaczenie secesyjnej linii. Henry van de Velde powiedział: „Gdy twierdzę, że linia jest siłą, oznajmiam coś bardzo realnego, zawdzięcza ona swój kształt i siłę osobie, która ją narysowała”. Kiedy w malarstwie rezygnuje się z perspektywy linearnej, a wprowadza grę płaskich plam barwnych obwiedzionych wdzięcznym konturem; w architekturze zauważalne jest cyklicznie powracające zjawisko plastyczne amor vacui. Architekci upodobali sobie jednolite, wielkie płaszczyzny elewacji pozbawione dekoracji lub uzupełnione ornamentami rozłożonymi nierównomiernie, swobodnie. Urzeka ich zmienność oraz tajemnica ruchu. W architekturze podkreśla się szczerość materiałów i solidność rzemiosła, manifestuje odejście od eklektyzmu. Mimo tej tendencji w Polsce dwa środowiska: secesji i historyzmu przenikają się w charakterystyczny sposób. Główne inspiracje artyści znajdowali w okresie rokoka, baroku, sztuce japońskiej i ludowej, co ma szczególne znaczenie dla polskiej architektury. Skoro jednak polscy artyści korzystali z wzorców zachodnioeuropejskich, czasem nawet bezkrytycznie lub powierzchownie, czy można mówić o istotnym dorobku w ramach polskiego Art Nouveau, czy może ów dorobek jest małooryginalny lub wprost wtórny? Zwiedzie się ten, który będzie usilnie poszukiwał w Polsce tak odważnych i przełomowych rozwiązań jak Antonio Gaudiego. Musimy być świadomi, że różnice w sztuce wynikają zawsze z innego podłoża kulturalnego, sytuacji politycznej czy nawet ekonomicznej państwa. Polska        w tym czasie trwała w niewoli, stąd wszelkie myśli łączące Polaków były bardzo silne. Poszukiwano bowiem stylu narodowego, który zaczęto utożsamiać ze sztuką ludową, za sprawą dzieł Stanisława Witkiewicza. Architektura secesji związana z kulturą urbanistyczną, dotyczy głownie miast, niemniej jednak w małych miejscowościach także można znaleźć prawdziwe skarby. Za przykłady do omówienia tematu tego wypracowania posłużą nam główne ośrodki Młodej Polski, czyli Kraków, Lwów (należący wtedy do Galicji), Warszawa oraz Łódź. Mamy jednak na uwadze fakt, że Młoda Polska była zjawiskiem zdecydowanie szerszym, w ramach którego występowała także secesja. Przygotowując prezentację multimedialną zwracałyśmy szczególną uwagę na detale architektoniczne, które naszym zdaniem sprawiają, że architektura Polski może dorównać, a nawet konkurować z innymi państwami. Wielokrotnie punktem wyjścia dla architektów była estetyka neorenesansowa lub neobarokowa uzupełniona secesyjnym wzornictwem lub rozwiązana w duchu secesyjnych inspiracji. W latach 60. uznawano każdą kamienicę ze stiukowymi detalami za secesyjną, dziś musimy być bardziej krytyczni        w tym temacie. Wiele z nich sprawia wrażenie ubranych w nowe szaty ornamentyki, kształtowane „po malarsku”, architekci zafascynowani płaszczyzną zapominają czasem, że ich przestrzeń pracy jest trójwymiarowa: nie powinni skupiać się jedynie na fasadzie, ale patrzeć na całość bryły. Jednak fantazyjny układ budynku w rzucie byłby bardzo trudny do wykonania w naszych realiach ze względu na wysokie koszty takiej hipotetycznej inwestycji, a także ze względu na zwartą zabudowę miejską. Przedstawimy również wyróżniające się przykłady aranżacji wnętrza.

Podział secesji utworzony przez Tadeusza Dobrowolskiego jest dużą pomocą przy charakteryzowaniu tej epoki w Polsce, bowiem ukazuje jak różne przybierała ona oblicza. Pierwsza grupa dotyczy architektury typu uniwersalnego, opartej na wzorach obcych. Druga część to odłam korzystający z tradycji miejscowego budownictwa i ornamentu ludowego. Trzeci, ostatni kierunek secesyjno-eklektyczny nawiązuje do lokalnych, lecz zmodyfikowanych stylów historycznych. Podział ten dotyczy    w szczególności architektury Krakowa, dlatego to ona zostanie przedstawiona jako pierwsza.

1 K. Krajewski, Mała encyklopedia architektury i wnętrz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1974

Opracowanie: Katarzyna Starzyńska

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s