Secesja w Krakowie cz.4.

Cechą charakterystyczną architektury secesji w Krakowie było nawiązywanie nie tylko do stylu wykształconego w zachodniej Europie, ale równocześnie do własnych stylów historycznych. Dlatego ów kierunek secesyjno-historyczny najlepiej reprezentują kamienice czynszowe. Największą indywidualnością w świecie architektury krakowskiej końca XIX wieku był Teodor Talowski. Parafrazując wypowiedź autora książki „Jak powstał nowoczesny Kraków”, J. Purchli, dzięki swojemu talentowi stworzył dzieła z pogranicza historyzmu i rodzącej się secesji. Jego oryginalne kamienice o elewacjach      z surowej cegły, a także z kamieni o różnych wymiarach i fakturach odznaczają się malowniczością                i tajemniczością. Co ciekawe, architekturę dopełnia symbolami i łacińskimi sentencjami oraz zielenią, przygotowując specjalne kanaliki, aby w nich mogła rozwijać się dzika winorośl. Niektóry historycy dopatrują się jego pokrewieństwa duchowego z Antonio Gaudim.

Jednym z wyjątkowych przykładów jest kamienica własna architekta, tzw. dom „Pod Pająkiem” przy ulicy Karmelickiej 35.

Kamienica własna architekta, tzw. dom „Pod Pająkiem”(1889- 1890), ulica Karmelicka 35, arch. Teodor Talowski; źródło: www.muzeumsecesji.p

Kamienica własna architekta, tzw. dom „Pod Pająkiem”(1889- 1890), ulica Karmelicka 35, arch. Teodor Talowski; źródło: http://www.muzeumsecesji.p

Została zbudowana w latach 1889-1890 z czerwonej cegły i kamienia. Teodor Talowski nawiązał do tradycji średniowiecza i epoki nowożytnej, dzięki czemu nadawał swojemu dziełu romantyczny wyraz. Projektował architekturę o formach fantazyjnych, asymetrycznych. Dom ten posiada dwie elewacje zwieńczone attykami w różnych stylach (gotyku i renesansu flamandzkiego), narożną wieżę oraz słynnego pająka w sieci, znajdującego się w okrągłym otworze attyki od strony ulicy Karmelickiej. Poniżej tej dekoracji usytuowana jest data budowy razem z płaskorzeźbą słońca i zegarem słonecznym. Interesującym rozwiązaniem jest diagonalne przedłużenie kamiennych „fal attyki” na samą fasadę przez co całość przybiera monumentalny wygląd. Dowodem na zainteresowanie materiałem budowlanym jest bogata płaszczyzna elewacji, architekt zestawia elementy z białego, czystego kamienia z kawałkami nieobrobionego, uzupełniając w ten sposób ceglaną kompozycję.

Kamienice „Pod Śpiewającą Żabą”(1889-1890), „Festina Lente” (1887), „Pod Osłem” (1891), ulica Retoryka 1, 7 i 9, arch. Teodor Talowski; źródło: www.muzeumsecesji.pl

Kamienice „Pod Śpiewającą Żabą”(1889-1890), „Festina Lente” (1887), „Pod Osłem” (1891), ulica Retoryka 1, 7 i 9, arch. Teodor Talowski; źródło: http://www.muzeumsecesji.pl

Teodor Talowski jest autorem około szesnastu budynków na terenie Krakowa. Spośród nich na wyróżnienie zasługują jeszcze trzy inne kamienice przy ul. Retoryka nazwane: „Pod Śpiewającą Żabą”, „Festina Lente (Spiesz się powoli)” i „Pod Osłem”  Pierwsza została zbudowana w latach 1889-1890, druga – w 1887, a trzecia – w 1891 roku. Tak jak przy omówionym wyżej przykładzie, tak i w tych budynkach widzimy bliską nadchodzącej secesji grę stylami. Budynki cechują się asymetrycznym układem, zaskakującymi, malowniczymi uskokami fasad i loggii oraz zróżnicowanymi wykrojami okien, odznaczają się specyficzną dla krakowskiego środowiska dekoracją oraz zastosowaniem różnorodnych materiałów. Wszystkie trzy nawiązują do renesansu w różnych jego odcieniach. „Pod Śpiewającą Żabą” do renesansu flamandzkiego, pozostałe zaś do rodzimej, krakowskiej wersji renesansu włoskiego. Szczególne walory estetyczne i wartą zakreślenia po krótce historię posiada budynek będący drugą własną kamienicą Teodora Talowskiego, czyli „Festina Lente”. Prócz tej łacińskiej nazwy, fasadę zdobi także inna inskrypcja: Ars longa vita brevis (Życie jest krótkie, sztuka długotrwała). Początkowo kamienica była dwupiętrowa, ale w 1929 roku dobudowano trzecie piętro, zaburzając w ten sposób czytelność i jednolitość bryły. Jak wspomina Maciej Gutowski w książce Architektura secesyjna w Galicji: „Na szczęście zachowały się zdjęcia sprzed przebudowy”. Dziś nie możemy podziwiać miedzy innymi secesyjnego portalu wejściowego zniszczonego w trakcie zmian, mających miejsce w latach 20.

Kolejny przykład wpisuje się w oba podziały secesji omówione przeze mnie we wstępie, jest to budowla czysto secesyjna, ale wyraźnie dekorowana motywami secesyjnymi znanymi krakowskiemu środowisku.

Kamienica Czynciela, przy kościele Mariackim, arch. Ludwik Wojtyczka; źródło: fotopolska.eu

Kamienica Czynciela, przy kościele Mariackim, arch. Ludwik Wojtyczka; źródło: fotopolska.eu

W kamienicy Czynciela przy kościele Mariackim (projektowanej przez Ludwika Wojtyczkę    i Rajmunda Meusa) architekci zaprezentowali twórcze podejście do detali architektonicznych. Przetworzyli bowiem motyw renesansowej attyki polskiej w duchu secesyjnym, do tego stopnia, iż element ten przybrał wprost ekstrawagancki wygląd. Faliste zęby attyki z nasadami w rodzaju spinek góralskich, pseuodorenesansowy portal, biforyjne zakończenia okien ze zwisającymi kluczami, ludowe ornamenty cekinowe, ogromny fryz ze skrzydlatych kaduceuszów z wężami… Wymienienie użytych elementów architektonicznych przyprawia o zawrót głowy współcześnie, ale to zestawienie szokowało już w tamtych czasach. Budynek wyśmiewany był w „Zielonym baloniku”, jedno z malowideł Jamy Michalikowej przedstawiało pochylone ku sobie wieże kościoła Mariackiego i nosiło ten oto napis:

 

„Mówiła raz wieża wieży,

Patrząc na przybytek świeży:

Czyncielu, zwołałeś jury,

By ci wypaćkało mury.

Oj Czynciel! Czynciel Celestyn!

A to co sprawił festyn…”

Opracowanie: Katarzyna Starzyńska

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s